Skąd wziął się
smog w Polsce?

  • Początek XX w. – urbaniści zauważają, że na gęsto zabudowanych terenach powietrze, mówiąc kolokwialnie, stoi. W Warszawie pojawia się więc pomysł stworzenia tzw. klinów napowietrzających, czyli pozostawienia części terenów niezabudowanych tak, aby do miasta mogło napływać świeże powietrze.
  • LLata 70-te – komunistyczne władze dostrzegają problem zanieczyszczenia powietrza, ale niespecjalnie się tym przejmują. Oficjalnie narażeni są tylko górnicy i hutnicy, reszta społeczeństwa rzekomo może spać spokojnie, przy czym pomiary zanieczyszczeń są prowadzone „na oko”. Głównym trucicielem jest przemysł.
  • Lata 80-90-te – Polacy stają się bardziej świadomi problemu, o smogu mówi się w szkołach. Dodatkowo poza smogiem pojawiają się tzw. kwaśne deszcze, które niszczą lasy. Deszcze powstają, ponieważ duże zakłady (jak elektrownie) nie posiadają odpowiednich filtrów. Z czasem filtry te są montowane na kominach zakładów i występowanie kwaśnych deszczy się zmniejsza.
  • 2000 r. – Najwyższa Izba Kontroli (NIK) publikuje raport, z którego wynika że, pomimo emitowania mniej spalin do atmosfery, powietrze nie staje się czystsze. Winny temu jest m.in. brak norm jakościowych dla spalanych paliw.
  • 2014 – 2018 r. – NIK publikuje kolejny raport, z którego wynika, że ogromny wpływ na powstawanie smogu ma tzw. niska emisja spalin, czyli emisja związana z indywidualnym ogrzewaniem budynków. Z roku na rok świadomość związana ze smogiem wzrasta, temat coraz częściej podchwytują media. Obecnie za głównych winowajców smogu, zależnie od regionu, uważane są gospodarstwa domowe, w których stosuje się paliwa niskiej jakości lub używa tzw. kopciuchy oraz transport samochodowy.
  • Styczeń 2017 r. – pierwsze zjawisko inwersji w Warszawie – problem smogu staje się istotnym tematem debaty publicznej.
  • Kwiecień 2017 r. – Rada Ministrów przyjmuje rządowy program „Czyste Powietrze” – 15 rekomendacji na rzecz poprawy jakości powietrza w Polsce – pierwsze kompleksowe podejście administracji rządowej do walki ze smogiem.
  • Luty 2018 r. – Wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE skazujący Polskę za brak działań w latach 2007-2015 powodujących skuteczną ochronę obywateli przed złej jakości powietrzem.
  • Marzec 2018 r. – Powołanie Pełnomocnika Prezesa Rady Ministrów ds. Czystego Powietrza koordynującego realizację 15 rekomendacji Rady Ministrów.
  • Wrzesień 2018 r. – uruchomienie naboru w programie priorytetowym NFOŚiGW „Czyste Powietrze” dotyczącego termomodernizacji domów jednorodzinnych i podniesienia ich efektywności energetycznej.
  • Grudzień 2018 r. – przyjęcie przez Parlament nowelizacji ustawy o wspieraniu termomodernizacji i remontów dotyczącej uruchomienia programu wsparcia dla ubogich energetycznie mieszkańców domów jednorodzinnych w gminach z najbardziej zanieczyszczonym powietrzem w Polsce.

Raporty NIK
dotyczące jakości
powietrza w Polsce

Jakie są rodzaje smogu?

01

Smog typu Londyńskiego

Smog londyński to zjawisko atmosferyczne, które powstaje w momencie jednoczesnego wystąpienia dwóch czynników: zanieczyszczeń pochodzących z domowych palenisk z inwersją termiczną przy bezwietrznych warunkach.

02

Smog fotochemiczny (komunikacyjny)

Smog fotochemiczny (inaczej zwany smogiem komunikacyjnym lub smogiem typu Los Angeles) powstaje w wyniku reakcji zanieczyszczeń produkowanych przez ruch samochodowy ze światłem słonecznym podczas gorącej, słonecznej pogody.

Źródła zanieczyszczeń

Szacuje się, że za przekroczenie poziomu dopuszczalnego pyłu PM10 w skali kraju odpowiadają odpowiednio:

– 88% – indywidualne ogrzewanie budynków (palenie niskiej jakości węglem, używanie starych kotłów, słaby stan techniczny budynku

– 6% – ruch pojazdów (w tym intensywny ruch pojazdów w centrach miast)

– 3% – emisja wtórna zanieczyszczeń pyłowych z powierzchni odkrytych dróg i ulic (pyły unoszące się z dróg skutek ruchu pojazdów

– 2% – przemysł

– 1% – napływ z państw ościennych

Źródło: Krajowy Program Ochrony Powietrza do roku 2020 (z perspektywą do 2030), Ministerstwo Środowiska, Warszawa 2015

Konsekwencje
smogu

Zanieczyszczenie powietrza ma szereg bardzo negatywnych skutków dla zdrowia człowieka. Zaczynając od mniej lub bardziej dotkliwego kaszlu, podrażnienia oczu czy gardła, na udarach, demencji i nowotworach kończąc. Szereg prowadzonych na całym świecie badań dostarcza na ten związek niezbitych dowodów.

Powikłania zdrowotne na skutek zanieczyszczenia powietrza są bardzo zróżnicowane i dotyczą różnych obszarów organizmu:

  • Układ krążenia
    powikłania zakrzepowo-zatorowe, zaburzenia rytmu serca, choroba niedokrwienna serca, niewydolność serca, udar mózgu, miażdżyca obwodowa
  • Układ oddechowy
    problemy z oddychaniem, kaszel, katar, zapalenie zatok, zaostrzenie astmy, rak płuc, zaostrzenie POChP, częstsze infekcje dróg oddechowych
  • Układ nerwowy
    nadpobudliwość, upośledzenie funkcji poznawczych, częstsze występowanie depresji, większa skłonność do zachowań agresywnych, większe ryzyko rozwoju chorób neurodegeneracyjnych (np. demencja), upośledzenie zdolności do interakcji międzyludzkich, ubytek inteligencji, trudności ze skupieniem uwagi
  • Układ rozrodczy
    niska waga urodzeniowa, przedwczesny poród, obumarcie płodu

Rocznie na skutek smogu umiera na świecie 3 miliony osób. Dla porównania, w wypadkach komunikacyjnych ginie 1,3 miliona. Dlatego to właśnie zanieczyszczenie powietrza jest zaliczane przez WHO do najważniejszych czynników ryzyka zdrowotnego na świecie.

Komisja Europejska szacuje, że zanieczyszczenie powietrza jest przyczyną 44 tysięcy przedwczesnych zgonów w Polsce – 36% to rak płuc, 34% wylewy, a 27% choroby serca. Niska emisja, a więc wykorzystywanie słabej jakości węgla i wysokoemisyjnych pieców.

Poza kosztami zdrowotnymi, zanieczyszczenie powietrza generuje też koszty ekonomiczne – zarówno dla systemu służby zdrowia, ale też dla samych mieszkańców (leki, ograniczone możliwości podejmowania zatrudnienia).